Niet “waarden en normen” maar “soap” als referentiekader voor het debat over deugdethiek. 

Maria van de Looverbosch  

Deel 1  

Inleiding

In de huidige samenleving manifesteren zich steeds meer complexe problemen die bevreemden en in onzekerheid brengen. Het gaat daarbij niet enkel om de grote gebeurtenissen zoals bomaanslagen en moorden, die de mensen breeduit en sensationeel op de televisie kunnen zien. Ook gebeurtenissen in de naaste omgeving; zoals botheid en onbeschoft gedrag op straat waartegen niets te doen lijkt, zijn redenen voor onzekerheid. Voorbeelden te over: jongens die op brommertjes over trottoirs scheuren en daarbij peuters en bejaarden bijna of helemaal omver rijden en vervolgens een ieder die hen terecht wil wijzen ook nog, “stakker” of “oud tering wijf” of iets uit die canon toeroepen. Of automobilisten die in de stromende regen bij een fietsoversteekplaats niet stoppen om de wachtende mensen op de fiets voorrang te verlenen, maar in plaats daarvan doorrijden en daarbij ook nog het water uit een plas over de wachtenden weten te verspreiden.Mensen ervaren in dergelijke situaties onmacht. Dat wat eerder redelijk en vaststaand leek, is nu reden voor onrust geworden. Men weet niet meer waar men nog van uit kan gaan, waar men zich naar moet richten.In “Tijd van onbehagen”, filosofische essays over de huidige cultuur, zegt Ad Verbrugge[1] dat dit te verklaren is doordat er zich een ingrijpend gebeuren manifesteert: cultuurverlies. Hij laat zien dat een aspect van de moeilijkheden is dat het streven naar vrijheid uit de jaren zestig nu verworden is tot een: het recht opeisen tot onmiddellijke beleving van het eigen genot. Men vindt de eis reëel om altijd te kunnen doen waar men zin in heeft. Dit ondergraaft onze samenleving en vormt cultuurloos gepeupel volgens Verbrugge.De regering en hier vooral in beeld Balkenende, reageerde op deze problemen met een oproep tot het normen en waarden debat. Vanaf 2002 is Balkenende[2] bezig met het houden van een pleidooi voor dit debat over normen en waarden. In het najaar van 2002 schreef Balkenende aan de Tweede Kamer: "Een samenleving bestaat bij de gratie van gemeenschappelijke normen en waarden. Het kabinet wilde daarom een maatschappelijk debat om meer zicht te krijgen op wat de Nederlandse normen en waarden nu precies zijn.” Ook Balkenende werd veelvuldig bespot en weggehoond. Daarnaast veroorzaakte zijn oproep ook onrust en discussie. 

Waarden en normen versus deugdethiek.

In DE GROENE AMSTERDAMMER[3] van 17 juli 2004 wordt verslag gedaan van een gesprek tussen Paul van Tongeren (hoogleraar wijsgerige ethiek), Selma Sevenhuijsen (politicologe en hoogleraar zorgethiek) en István Bejczy (historicus). Zij stellen vast dat het publieke debat niet over waarden en normen, maar over deugdethiek zou moeten gaan. De filosoof Van Tongeren legt uit waarom een maatschappelijk debat over waarden en normen niet bevredigd. Het gaat er niet om wat je moet laten om een goed mens te zijn, maar om wat je moet doen. Wat er mankeert aan normen is dat ze negatief zijn en het manco bij waarden is dat ze juist weer ongekend breed zijn. En daarbij komt dat hoewel normen steeds verscherpt worden door het opstellen van strengere regels en het zwaarder straffen, deze per definitie een uitdaging vormen om er overheen te gaan omdat de werking van de norm niet duidelijk is en ook niet duidelijk is uit welke waarde die voortkomt of welk deugdelijk gedrag daarmee ondersteund wordt. Daarom zou het beter zijn om over deugden te praten. Volgens van Tongeren dringt een idee van zonden en deugden ook nauwelijks nog door tot het publieke morele debat dat de afgelopen jaren wordt gevoerd onder het banier van normen en waarden. Sevenhuijsen voert aan dat private deugden tot publieke waarden verheven zouden moeten worden. Het probleem is in de huidige tijd, volgens Bejczy, dat we niet meer weten wat het referentiekader is van waaruit we het debat kunnen voeren over dat wat goed en slecht is. Van Tongeren voegt toe dat er in feite in de huidige tijd ook gèèn sprake is van een echt debat. Als oplossing wijst hij naar de deugdethiek[4] die een antwoord geeft op hoe je moet leven en daarnaast ook helpt bij de praktische vraag hoe je daadwerkelijk zo kunt leven. Oefening baart de kunst.Belangrijk is hier de oefening en die komt voort uit wat je omgeving je aanbiedt. Dus voorbeelden zijn voor de deugdethiek belangrijk!De media spelen daarbij volgens de drie ook een rol. Publieke figuren als Rob Oudkerk en Jan Mulder hebben in dit verband een belangrijke invloed. Oudkerk meent dat hij in zijn privé leven - dat breeduit in de media besproken wordt - zelf zou mogen weten wat hij doet. Van Tongeren vindt dat niet. Idem wil Mulder als opiniemaker niet van zijn voorbeeldfunctie weten. Sevenhuijsen zegt daarover: “Daar moeten we niet moeilijk over doen: al die meningen in het openbare debat mogen ook wel eens verplichten tot het een en ander.” In de Bazuin[5] zegt de inmiddels overleden filosoof Cornelis Verhoeven dat we de rol van de televisie niet moeten onderschatten “dat is puur geweld”. Het gaat om de allerprimitiefste sentimenten en om het feit dat wat op de televisie komt wordt nagedaan. Enkele jaren eerder heb ik in een artikel getiteld “Verantwoordelijkheid”[6], in het Friesch Dagblad gewezen op de verantwoordelijkheid die televisiemakers zoals Paul de Leeuw en Ronald Boszhart aan hun televisieoptreden zouden dienen te verbinden. Ik beschrijf daarin ondermeer hoe het in die tijd door Boszhart en De Leeuw op de televisie vertoonde gedrag, dat veelvuldig grof en respectloos was, de samenleving negatief belastte. (Inmiddels is het optreden van De Leeuw en consorten echter al weer “heiligendag” te noemen vergeleken bij wat er door anderen vertoond wordt…) Maar wanneer De Leeuw bijvoorbeeld door het C.O.C. beloond kan worden, omdat hij door zijn optreden de situatie voor mensen die de voorkeur geven aan een gelijkgeslachtelijke seksuele relatie positief zou hebben beïnvloed, waarom zou de Leeuw dan eerder ook niet beboet kunnen worden voor de kwalijke invloed[7] van zijn optreden jarenlang op bijvoorbeeld VMBO-scholieren? Functie van televisie.Bejczy, Sevenhuijsen en Van Tongeren stellen dat het referentiekader voor het debat over deugdethiek totaal ontbreekt. Dat is mijns inziens niet waar, omdat juist televisie is een belangrijk referentiekader geworden, zowel in negatieve als ook in positieve zin!Er wordt in onze samenleving veel naar de televisie gekeken. Het televisie kijken is een vanzelfsprekend onderdeel van het dagelijks leven geworden. Koole[8]zegt: Televisie kijken is een vast onderdeel geworden van het ritueel van alledag. En: televisie is het nieuwe altaar[9]. Daarmee slaat hij de spijker op zijn kop. Er zijn veel overeenkomsten met de ervaringen in een kerkelijke eredienst[10] en niet alleen de werking van de eredienst. Ook andere facetten van de positie van televisie in onze samenleving zijn vergelijkbaar met aspecten van religie. Vergelijken we bijvoorbeeld dat wat Argyle en Beit-Hallahmi in The social psychology of religion[11] zeggen met wat Ter Borg in Het Geloof der Goddelozen[12] zegt. Bood religie vroeger een referentiekader, diè functie van religie is deels overgenomen door de televisie. De positie die televisie in onze seculariserende samenleving heeft ingenomen, toont specifieke kenmerken van religie[13]. Vandaar uit kan televisie een referentiekader zijn. In uiteenlopende programma’s die mensen op de televisie zien wordt voorgedaan hoe men kan leven en dan met name praatprogramma’s en dramaseries. Door deze programma’s wordt een persoonlijke ervaring gekoppeld aan de herkenning dat andere mensen ook situaties meemaken die problemen geven. Speciaal drama biedt de toeschouwers van oudsher de kans om aan persoonlijke gevoelens van schuld en onzekerheid, maar ook van trots en zelfrespect een plaats te geven. In een lezing getiteld Die Schaubühne als eine moralische Anstalt betrachtet, die Friedrich Schiller in 1784 hield tijdens een openbare zitting van “der  kurfürstlichen deutschen Gesellschaft” te Mannheim, zet hij deze taak van het theater voor de ethiek met tal van voorbeelden uiteen. Schiller zegt ondermeer:“Wenn keine Moral mehr gelehrt wird, keine Religion mehr Glauben findet, wenn kein Gesetz mehr vorhanden ist, wird uns Medea noch anschauern, wenn sie die Treppen des Palastes herunter wankt und der Kindermord jetzt geschehen ist. Heilsame Schauer werden die Menschheit ergreifen, und in der Stille wird jeder sein gutes Gewissen preisen, wenn Lady Macbeth, eine schreckliche Nachtwandlerin, ihre Hände wäscht und alle Wohlgerüche Arabiens herbeiruft, den häßlichen Mordgeruch zu vertilgen. So gewiß sichtbare Darstellung mächtiger wirkt, als todter Buchstabe und kalte Erzählung, so gewiß wirkt die Schaubühne tiefer und dauernder als Moral und Gesetze.” Vroeger moest men daarvoor naar het theater. Nu is andersoortig drama, zoals soap op de televisie te zien. Coolen[14] zegt dat soap een reflexieve functie in onze samenleving vervult.Koole stelt dat hoe banaal en triviaal televisie in veel opzichten mag zijn, ook daar dezelfde uitwerking aan te wijzen is. Televisie kan zo in onze cultuur een betekenis vervullen die te vergelijken is met de rol van het theater in Griekenland in de eeuwen voor Christus en als een vorm van hedendaagse religie. Bood religie vroeger een referentiekader, diè functie van religie is deels overgenomen door de televisie. HypotheseVanaf 1994 heb ik onderzoek gedaan naar die mogelijke betekenis van soap op de televisie en honderden mensen gesproken over hoe zij soap zien en wat soap voor hen betekent. Daaruit werd duidelijk dat televisie religieuze functies overgenomen heeft. Meer gedetailleerd: soap heeft deels de rol van het evangelie, de preek en de bedevaart overgenomen. Dit betekent dat soap mensen ondermeer laat nadenken over situaties die zij zelf meemaken en hen laat heroverwegen en bespreken wat zulke situaties voor hen betekenen en hoe zij in deze situaties goed handelen.Tevens maakt soap bekend maakt met zaken die eerder vreemd waren. Te denken is hierbij aan de meest uiteenlopende onderwerpen: niertransplantatie, het verlies van een kind, verliefd worden op iemand terwijl men al een liefdesrelatie heeft enz. enz. Naar aanleiding van zijn serie colleges over het werk van Martha Nussbaum[15] heb ik aan Van Tongeren de hypothese voorgelegd dat soapseries op de televisie voor die mensen die geen literatuur kunnen en of willen lezen, net zo kunnen dienen als aanzet voor morele reflectie. Van Tongeren was het niet met mij eens. Hij vond soap triviaal en daarom kon dit soort van drama voor de ethiek geen betekenis hebben.Van Tongeren vergeet hierbij echter dat het kenmerkende van soap is dat voortdurend de vraag gesteld wordt: Wat is goed om te doen? Het volgen van (een) soapserie(s) kan daardoor juist wel een belangrijk referentiekader zijn om na te denken over deugdethiek. Deze hypothese leid ik af van Martha Nussbaum[16] [17], die zegt dat het lezen van literatuur, vanwege specifieke kenmerken van literaire teksten, een belangrijk element van onze morele educatie vormt. Immers, bij literaire teksten ligt de nadruk op de particuliere kenmerken van de personages, hun onderlinge verhoudingen en de situaties waarin ze verzeild raken. Dit in tegenstelling tot de meeste verhandelingen over deugdethiek. Coolen[18] zegt: De roman vertelt een verhaal waarin een hoofdpersoon steeds in het heden bezig is om met zijn eigen levensgeschiedenis in het reine te komen.Door die aandacht voor de personages en hun belevenissen bieden zulke verhalen de lezerES[19] volop de gelegenheid haar/zijn morele perceptie te oefenen, te zien wat er in deze specifieke situatie van belang is en waarom, in hoeverre zulke waarden met elkaar conflicteren en op welke manier ze het meeste recht gedaan zouden kunnen worden. Als we romans lezen zijn we bovendien enerzijds intens betrokken bij de personages in het verhaal; we leven als het ware met hen mee. Uit de vraaggesprekken die ik voerde[20], kwam dit be-leven opvallend naar voren. Anderzijds kunnen we tegelijkertijd zonder vooringenomenheden naar hun belevenissen kijken, omdat we zelf geen belang bij de uitkomst ervan hebben en er ook geen druk tot handelen is, waardoor we als lezerES de tijd kunnen nemen om na te denken over de getoonde situatie en op de emoties die bij ons worden opgeroepen. Dat maakt de kans groter dat onrechtvaardige emoties ook als zodanig door onszelf kunnen worden ontmaskerd. Het lezen van romans appelleert dus tegelijkertijd aan onze empathie èn onze distantie. En dan wijst Nussbaum nog op de speciale stijl van literaire teksten. Die zou aanzetten tot een bepaalde ‘stijl van denken’ bij de lezerES. Romans bieden hier iets wat de meeste filosofische teksten ontberen. Wat Nussbaum stelt vinden we ruim twee eeuwen eerder al in wat Schiller in zijn redevoering Die Schaubühne als eine moralische Anstalt betrachtet[21] zegt: “… so gewiß wirkt die Schaubühne tiefer und dauernder als Moral und Gesetze.”  Mensen die niet lezen.Om terug te komen op mijn benaming zekere groepen; niet alle mensen lezen de literatuur waarop Nussbaum doelt.Wie leest bijvoorbeeld tegenwoordig nog Christa Wolf of Virginia Woolf, Schiller, Goethe of Stendhal, Marcel Proust, of noem maar op? Het antwoord daarop is waarschijnlijk: een klein deel van een sociaal-culturele bovenklasse. Er bestaat een grote groep mensen welke nooit een boek leest. Maar deze mensen kijken wel naar de televisie. Als zij al van Wolf of Woolf hoorden, dan was dat omdat een verfilming van een boek van een van beide schrijfsters op de televisie te zien was. Waar die groep mensen dagelijks naar kijkt is bijna met zekerheid de aflevering van deze of gene soapserie.Uit de honderden vraaggesprekken die ik over jaren[22] gehouden heb met mensen die soapseries volgen, kwamen overeenkomstige aspecten naar voren als die welke Nussbaum noemt bij het lezen van romans als van nut voor morele reflectie[23]. Ook werd mij daaruit duidelijk dat het beeld dat die mensen van de wereld hebben, de wereld buiten hun ingeperkte of beperkte “wereldje”, hen door de televisie gegeven wordt. Opvattingen en gedrag worden veelvuldig ingegeven door wat zij op de televisie zagen. Sterk van invloed daarbij is dat wat zij zagen op de televisie en speciaal wat zij zelf ook zouden willen (zijn), want dat is het gedrag, de opvatting, de ethiek die zij imiteren. Dat lees ik ook terug bij o.m. Coolen[24] en Verhoeven[25].          

The proof of the pudding… 

Deel 2 

“Verbotene Liebe”[26] 

Naar aanleiding van de uitlatingen van Van Tongeren en daarna het artikel in de Groene Amsterdammer wil ik hier laten zien hoe een soapserie zoals “Verbotene Liebe” een referentiekader voor een streven naar deugdzaamheid kan zijn. Een aanwijzing voor speciaal “Verbotene Liebe”  beschouw ik het feit dat op 7 mei 2005 deze soap tijdens het festival voor televisieamusement in Luzern [27] de gouden roos won. Dit betekent dat deze soap uit alle soaps van de wereld uitgekozen werd als de beste. Dat is ook de reden dat ik nu speciaal deze soapserie nader beschouw en niet bijvoorbeeld een Nederlandse soap zoals Onderweg naar morgen, of Goede tijde, slechte tijden.Vanwege deze uitverkiezing had ik een vraaggesprek met Rolland Willaert die deel uitmaakte van de jury in 2005. Hij vertelde dat het in het algemeen opvallend is dat de soapseries die voor de Duitse publieke zenders gemaakt worden zulke hoge morele kwaliteiten hebben. Zijn persoonlijke mening was dat de series in Vlaanderen daarmee vergelijkbaar waren[28], maar dat andere landen toch niet die kwaliteit leverden.In de Duitse soapseries die door de publiekrechtelijke kanalen ARD en WDR uitgezonden worden, wordt in de verhalen deugdzaam gedrag als waardevol getoond. En omdat de kijkenden op een speciale manier meeleven met wat zij in een soap als “Verbotene Liebe” zien[29], kunnen we daarbij ook spreken van: voorgeleefd. Hierin zie ik een verdere aanwijzing dat soapseries als referentiekaders voor het debat over deugdethiek te gebruiken zijn. Uit de gesprekken die ik had met Duitse en andere soapproducenten en verhaallijnbedenkSTers, werd duidelijk dat het gedrag dat in een soap als “Verbotene Liebe” als te prefereren wordt voorgehouden, typisch voor de Duitse situatie is. Ieder land met eigen soapseries heeft kenmerkende opvattingen over wat wenselijk is om in de verhaallijnen in soap te tonen. Ter vergelijking bijvoorbeeld de Engelse soaps, waarin veelvuldig situaties die betrekking hebben op de sociale problemen van de arbeidersklasse en de boerenbevolking besproken worden. …Eating the pudding…  

Drie personages uit de Duitse soap “Verbotene Liebe”: Graaf Von Lahnstein (Thomas Gumpert) met zijn dochter Carla (Claudia Hiersche) en zijn zoon Ansgar (Wolfram Grandezka). Qua thema is dit verhaal vergelijkbaar met een combinatie van de bijbelverhalen Kain en Abel en de goede herder. Carla is hier de goede dochter en Ansgar (welke naam in het Scandinavisch lieveling betekent!) de boosaardige zoon.

 In de verhalen die “Verbotene Liebe” vertelt worden de ‘rijtjes’ van deugden en zonden duidelijk neergezet door ze te verbinden met de personages in de verhaallijnen. De overeenkomsten met hetgeen Schiller noemt in zijn Schaubühne als moralische Anstalt betrachtet[30], liggen voor het oprapen: “Nicht bloß auf Menschen und Menschencharakter, auch auf Schicksale macht uns die Schaubühne aufmerksam und lehrt uns die große Kunst, sie zu ertragen. Im Gewebe unsers Lebens spielen Zufall und Plan eine gleich große Rolle; den letztern lenken wir, dem ersten müssen wir uns blind unterwerfen. Gewinn genug, wenn unausbleibliche Verhängnisse uns nicht ganz ohne Fassung finden, wenn unser Muth, unsre Klugheit sich einst schon in ähnlichen übten und unser Herz zu dem Schlag sich gehärtet hat. Die Schaubühne führt uns eine mannigfaltige Scene menschlicher Leiden vor. Sie zieht uns künstlich in fremde Bedrängnisse und belohnt uns das augenblickliche Leiden mit wollüstigen Thränen und einem herrlichen Zuwachs an Muth und Erfahrung….”  

Arno Brandner (gespeeld door Konrad Krauss) en zijn echtgenote Elisabeth (Martina Servatius) Scenefoto uit aflevering 2726, uitgezonden op 21 VII 2006.

 In de soap “Verbotene Liebe” zijn de personages Arno Brandner, een aannemer in de bouw en zijn echtgenote Elisabeth, management assistente, Johannes graaf Von Lahnstein, die een groot familiebedrijf leidt, zijn dochter Carla, kunsthistorica en haar vroegere geliefde Hanna Novak ( inmiddels in de serie overleden) en haar huidige vriendin Susanne, pleegmoeder en taxichaufeusse, te zien als morele instanties, die met vallen en opstaan op menselijke wijze de deugdethiek voorleven. De serie toont menselijke zwakten; geestelijke kleinheid, domheid en in de verhalen ziet men onrust en onzekerheid. Maar voor ieder personage staat vast waar men vanuit mag gaan. Er wordt een idee van zonden en deugden getoond volgens de westerse deugdethiek en dat idee staat aan de basis en is bepalend voor het handelen. Daarmee wordt als het ware “stilzwijgend mee ingestemd” door alle personages en dit tonen de verhalen in deze serie.Een verhaallijn ter illustratie.Ter illustratie daarvan een bespreking van de verhaallijn die in  2005 opende. Deze verhaallijn toont de situatie waarin Johannes, graaf Von Lahnstein[31] fundamenteel leed en zware tegenslag te verwerken krijgt. Dit door toedoen van zijn twee zonen, de slechte zowel als de goede. Het is echter opvallend dat men in de vader steeds weer de Pruisische opvattingen over “Recht und Tugend” herkent zoals Kant die beschreven heeft. Hij raadt zijn kinderen, wanneer die hun problemen met hem bespreken, eerlijk en moedig te zijn, ook als dat moeilijk is. Hij baseert zich daarbij op de literatuur en citeert uit klassiek theater.   

De vader spreekt zijn pleegzoon Constantin (Milan Marcus) aan op zijn onmogelijke gedrag. Scenefoto uit aflevering 2731, uitgezonden op 28 VII 2006.

  Ook aspecten uit de moraalleer die we in het verhaal over de goede herder en in Genesis bij Kaïn en Abel en bij Job in het Oude Testament kunnen herkennen. Het lijkt of deze thema’s in Duitsland in een gemoderniseerde soapvertelling gebruikt zijn. Koole zegt: Bijbelse en christelijke motieven zijn een vruchtbare inspiratiebron gebleken voor de mythologie van de televisieserie[32]. In 1999 sprak ik in Keulen met de toenmalige chef-auteur van “Verbotene Liebe” Michael Nitsche. Hij bevestigde die opvatting en vertelde dat hij theologie had gestudeerd en bij het bedenken van zijn verhalen veelvuldig geïnspireerd werd door de bijbelse verhalen en de christelijke moraalleer.  In het bewuste verhaal over graaf Von Lahnstein wordt verteld dat deze in een conflict terecht komt met zowel zijn goede als zijn boosaardige zoon. Von Lahnstein verliest zijn tweede vrouw doordat zij en zijn lievelingszoon, juist zijn oogappel, op elkaar verliefd worden.  

“Verboden geliefden”: Leonard (gespeeld door Lars Korten) de “goede” zoon en Cecile (Yvonne Burbach) de tweede vrouw van Johannes von Lahnstein.

 Daarna wordt duidelijk dat het auto-ongeluk, waardoor de graaf zijn eerste vrouw jaren eerder verloor, door zijn lievelingszoon veroorzaakt werd. Johannes von Lahnstein raakt in een ernstige crisis. Dit verhaal wordt zo gepresenteerd dat de kijkende dit van nabij kan meebeleven en zich kan afvragen wat zij/hij in vergelijkbare situaties gedaan zou hebben. Eerder werd getoond hoe Von Lahnstein als vader zijn kinderen steeds de private deugden voorleeft en voorhoudt en zich ook in zijn publieke leven zo manifesteert. Maar door de gebeurtenissen in het verhaal ziet men hoe de graaf wankelt in zijn rechtschapenheid en er zelfs toe neigt om zijn (goede) zoon Leonard tijdens een handgemeen, waarbij Leonard door een onhandige manoeuvre om het leven te brengen en later in het verhaal te bedriegen. Hierbij speelt de slechte zoon een dubbele rol. Enerzijds steunt hij zijn vader in zijn lijden, met de bedoeling dat zijn vader hem nu als zijn lieveling gaat zien. Anderzijds doet hij er alles aan om zijn broer slecht af te schilderen. Daardoor ontdekt de vader uiteindelijk dat het kwaad van zijn boze zoon, voortkomt uit een zich in zijn jeugd tekortgedaan voelen (een zeer complexe situatie, welke over maanden uit kleine reacties, handelingen en opmerkingen duidelijk wordt.) Uiteindelijk ziet de vader in dat hij zelf aan het afglijden is en verkeerd handelt en kiest hij toch voor de deugdzaamheid. Hij verzoent zich met Leonard en poogt waar mogelijk met zijn bose zoon Ansgar over de situatie en zijn negatieve gevoelens te praten. (Zonder dat dat echter snel resultaat heeft.)  Zoals al gezegd, ook de andere personages uit “Verbotene Liebe” tonen mensen die, juist met al hun zwakheden toch steeds weer oprecht op zoek zijn naar dat wat goed is om te doen[33]. De kijkende ziet de personages worstelen in allerlei herkenbare situaties telkens met de vraag wat zij op dat moment het beste kunnen doen. Het uitgangspunt hierbij is de Westerse deugdethiek of christelijke moraalleer. Daardoor is deze situatie te vergelijken met wat Nussbaum zegt over de personages in “haar” romans en klassieke tragedies. Zo is “Verbotene Liebe” als een debat over deugdzaamheid op te vatten. De acterenden spelen rollen, maar omdat deze mensen de toeschouwSTers zo vertrouwd zijn geworden doordat zij ze bijna iedere dag zien, leven de kijkenden intens mee met de getoonde personages[34]. Dit blijkt ondermeer uit de grote hoeveelheden brieven die de acterenden in soaps krijgen, van mensen die hen schrijven over hoe het verhaal hen persoonlijk geraakt heeft en wat de rol die de bewuste actrice of acteur speelt voor hen betekent. ForumNaast dat mensen naar soapseries kijken, kunnen zij via internet ook met elkaar van gedachten wisselen over wat er in de serie die zij volgen gebeurd. “Verbotene Liebe” heeft zo een internetpagina met de mogelijkheid deel te nemen aan forum. Daar wordt in Duitsland zeer druk gebruik van gemaakt door met name jongeren. Daarnaast worden via de internetpagina[35] die door de televisiezender “Das Erste” aan de soapserie wijdt, concrete vragen voorgelegd waaruit men drie mogelijke reacties kan kiezen (zie figuur I hieronder) als verdere aanzetten om na te denken over wat goed en wat kwaad is. Er kan ook over bepaalde situaties “gestemd” worden[36]. Wat zou jij doen? Wat vind jij goed en wat slecht?Voting Beschreibung
Céciles Mutter will Cécile und Robin auseinander bringen. Hat sie das Recht sich in die Beziehung ihrer Tochter einzumischen?
 

Votes

 Voting Beschreibung
Carla hat Hanna ihre Liebe gestanden, aber Hanna ist mit Lars glücklich. Können Carla und Hanna "normal" befreundet bleiben?
 

Votes

 

Figuur I: twee voorbeelden van z.g. votings uit het archief van de redactie van Verbotene Liebe (ARD, Keulen, 2004.)

 De werking van deze soap wordt nog versterkt door de enscenering die gelijkenissen met ondermeer de opera vertoond. Er is sprake van een gelaagdheid in de verhalen die verteld worden, er zijn intriges en koddige misverstanden, aria’s zonder muziek, samenspel van twee, drie of soms vier personen en grappige opstellingen die aan klassiek ballet doen denken. Ook zijn er steeds weer verwijzingen naar het klassieke theater en sprookjes. Het “Dopplereffect”Uit mijn vraaggesprekken met ruim 400 kijkenden is ook naar voren is gekomen dat een aflevering volgen van een goede soap zoals “Verbotenen Liebe” op de kijkenden het soms effect heeft alsof zij/hij emotioneel een hele dag achter de rug heeft. Dat effect vergelijk ik ter verduidelijking met het dopplereffect uit de natuurkunde: een steen die op een plaats in het water wordt gegooid geeft een uitwerking / inwerking over het gehele wateroppervlak. Iedere scène wordt door de kijkenden intens mee-BE-leefd. Iedere scène duurt telkens ongeveer 2 à 3 minuten, maar door de intense beleving lijkt zo een gebeurtenis telkens een à twee uur in beslag te nemen. Daardoor beleefd de soapkijkende een aflevering van een soap als een hele dag en de gebeurtenissen die zij/ hij meebeleefd vullen haar/ zijn emoties.)Soap kan zo de normen en waarden samenbrengen, aangezien soap het eigen handelen in beeld brengt en steeds opnieuw laat overdenken: Hoe voel ik mij onder dergelijke omstandigheden? Wat zou ik in zo een situatie gedaan hebben? Men kan door naar soap te kijken en de situaties mee te beleven als het ware “droog oefenen”. Maarten Coolen beschrijft in zijn artikel “De reflexieve functie van de soap”[37]: De vorm van de soap is zodanig, dat het heden van de soapheldinnen en helden en het heden van de kijkSTer als het ware tegelijk plaatsvinden. De handelingen in de soap vinden volgens de informatietechniekterminologie, in real time plaats. De kijkSTer mag getuige zijn van de verschillende manieren waarop de personages leiden en haar/zijn eigen leven daarmee vergelijken. Wel of geen invloed?Vanaf het begin dat er in Nederland soap geproduceerd werd, is door ieder die deze Nederlandse series produceerde of er verhalen voor schreef, standaard uitgesproken dat soap geen invloed had. Ook als duidelijke voorbeelden van het tegendeel werden gegeven, bleef men bij dat standpunt met als verklaring dat zij die soap maakten die invloed niet wilden hebben. De “godmother” van de Nederlandse soap, Olga Madsen[38] had dat als het ware van het begin af aan vast gelegd in een formule die omvatte dat zij met soap geen invloed wilde uitoefenen en dat soap dus ook geen invloed had. De vraag blijft waaromdan door de tijd wel allerlei kledingfabrikanten en koffiebranders enz. hun artikelen in soaps als “Goede tijden, slechte tijden” voor duur geld in beeld wilden brengen? Vorig jaar nog heeft de Nederlandse Moslimomroep zich ingekocht bij de soap “Onderweg naar Morgen”. Op 13 juni 2005 meldt de Telegraaf[39] dat de Nederlandse Moslimomroep een financieel belang neemt in de soap Onderweg naar Morgen om islamitische jongeren beter te kunnen bereiken en ook om invloed te hebben op hoe moslimpersonages in deze soap in beeld gebracht worden. In een vraaggesprek dat ik in mei 2006 had met Kennard Bos, die momenteel hoofdschrijver bij Endemol is, zei Bos mij dat de samenwerking met de Nederlandse Moslimomroep al weer beëindigd was, omdat deze organisatie een te grote inbreng wilde hebben. Ik informeerde bij hem naar de mogelijkheid om voor Westerse deugdethiek “reclame” te maken. Hij zei dat hem dat niet mogelijk leek omdat in Nederland mensen die soap bedenken zelf willen uitmaken hoe de verhaallijnen lopen. Voorop staan daarbij in alle gevallen de kijkcijfers en niet het invloed uitoefenen. De Nederlandse ‘soap’-opvatting verschilt hier van die in Duitsland, waar bij de publieke zenders een Rundfunkrat controleert of de programma’s aan zekere ethische eisen voldoen. Eerder is het echter in Nederland wel voorgekomen dat acterenden die al lange tijd bij GTST werkten, hun persoonlijke gedachten inbrachten over het verloop van een verhaal waarin het karakter dat zij speelden een rol had en daarmee ten aanzien “hun verhaal” een bepalende stem hadden[40]. Soap en ethiekMijn gedachte hierbij is dat wanneer men in een soap voor kleren, koffie reclame kan maken en moslimjongeren beter in beeld kan brengen, waarom dan juist in de huidige omstandigheden niet de westerse deugdethiek? De discussie hierover zou ook voor de politiek een taak kunnen zijn. Datzelfde opteerde Arnheim[41] in een artikel uit 1941 al. Concreet kan dit de praktische uitwerking zijn van wat er door de Wetenschappelijke Raad voor het regeringsbeleid in rapport 68 voorgesteld werd onder: De inhoudelijke invloed van de media op waarden en normen in de samenleving[42]. Gesteld dat soapseries invloed kunnen hebben op het gedrag van de kijkenden en hen laat nadenken over hun morele handelen, dan zou het ook in het belang van de samenleving zijn om via soapseries consistent ethisch handelen voor te leven. Vanuit de ethiek zou het belang hiervan dan met soapproducenten besproken moeten worden. En via internet zou naar voorbeeld van het Duitse forum over de verhalen en situaties in “die Verbotene Liebe” het openbare debat daar een begin kunnen vinden. Maria van de Looverbosch,onderzoekster naar het verband tussen Ethiek en soap(correspondentie via: mvdlooverbosch@ktu.nl  of Het huys op de Vlier, 3992 NV 12 Houten, Nederland                                       

Grootmoeder Mimi (Christa Strobel, l.) vermaant haar kleindochter Max ( Nina Juruga, r.) Zij zegt Max dat zij tegen haar vriend de waarheid moet vertellen.