ETHIEK EN TELEVISIE
INLEIDING
Deze pagina beoogt een actueel thema in onze maatschappij en zo dus een actuele discussie te gaan bespreken, namelijk:
Hoe verhoudt een medium als televisie, in het bijzonder de groep mensen die programma's voor de televisie maken, zich tot de invloed die zij door die programma's op de televisie hebben op het denken over goed en kwaad en het denken over de ethiek in onze samenleving.
Beginpunt hiervoor is op deze pagina het onderzoek dat Maria van de Looverbosch sedert 1994 doet naar de invloed van soapseries op de televisie en de invloed daarvan op het denken over dat wat goed is om te doen.
De werktitel van het proefschrift is:
Het verband tussen Ethiek en soap
Deze pagina wordt regelmatig gewijzigd wanneer er weer nieuwe artikelen over het verband tussen ethiek en soap door Maria van de Looverbosch gepubliceerd werden. Deze nieuwe artikelen kunt u vinden onder het kopje THEMA 'S, te vinden rechts op deze pagina. Daar staan ook de al eerder gepubliceerde artikelen over het verband tussen ethiek en soap. Een van de artikelen die aan de basis van dit onderzoek staan vindt u onder deze inleidende tekst. Dit artikel (hieronder) draagt de werktitel van het gehele onderzoek.
Voor eventuele vragen of opmerkingen over deze pagina of over het onderzoek kunt u een bericht sturen naar: VandeLooverbosch@hetnet.nl
HET VERBAND TUSSEN ETHIEK EN SOAP!
"You only see what your eyes want to see…."
(Madonna en Patrick Leonard, 1998[i][1])
Maria van de Looverbosch
Inleiding
Vanuit de ethiek wordt de vraag gesteld naar het WAAROM van het handelen. In het antwoord daarop ligt een WETEN van GOED en KWAAD besloten. Mensen legitimeren hun handelen in hun verantwoording, in hun antwoord op de vraag naar wat goed en wat kwaad is. Wanneer zij zich niet kunnen legitimeren wordt hun handelen onzeker. Ethiek en soap hebben juist daarom veel met elkaar te maken omdat in soapseries voortdurend op allerlei niveaus het handelen van de personages besproken en al dan niet verantwoord wordt. Aan de hand van een scène en een verhaallijn uit een soapserie wil ik dat nu laten zien. Tevens wil ik daarmee aantonen dat bij wijze van spreken soap aan elkaar hangt van de morele kwesties, aangezien steeds vanuit verschillende perspectieven besproken wordt of het handelen goed of fout was. Indien het gedrag, de handeling goed was volgt er beloning en indien er kwaad geschiede, wordt er (uiteindelijk) gestraft.In Stereotype Figuren und wiederkehrende Themen, Ergebnisse einer medienanalythischen Betrachtung der vier deutschen Daily Soaps[ii] beschrijft Genia Baranowski hoe personages met betrekking tot goed en slecht in soaps samengesteld zijn. Zij heeft het over “die Korrekten” en de “Korrupten”. Er wordt daarbij uitgegaan van het liberaal maatschappelijke waardesysteem volgens Baranowski. Juist omdat er in soaps vaak sprake is van stereotypen, is makkelijk duidelijk te maken wat goed is en wat afkeurenswaardig is. De kijkende kan daarvan leren. Men kan een handeling meebeleven, zonder die zelf te hoeven uitvoeren en toch meemaken wat de gevolgen zijn en wat men dus beter wel of niet had kunnen doen. Dit is voor soapseries de typische gang van zaken en daarom is er qua "lessen" een parallel te trekken tussen de Griekse tragedies, de Romeinse bewerking ervan (Seneca) en de hedendaagse soapseries[iii] [iv]
Beknopte voorgeschiedenis van mijn onderzoek
Sinds 1994[v] houd ik mij bezig met onderzoek naar soapseries op de televisie. Een van mijn onderzoeksvragen in het begin was, waarom relatief veel mensen[vi] zulke series volgen en wat dat voor invloed heeft op hun kijk op de samenleving. Ik ben mijn onderzoek begonnen met de Nederlandse series en heb die onderzocht op functie en invloed. Naar mijn idee vormen soapseries op de televisie een onderdeel van een vorm van hedendaagse religie en is dat ook deels de grond voor hun succes. Verhaalelementen uit Nederlandse soapseries vond ik vergelijkbaar met de verhalen uit het Nieuwe en het Oude (1ste en 2de) Testament. Na dit “religieuze” deel en mijn onderzoek in Nederland voltooid te hebben, heb ik uit literatuur de algemene aspecten van soapseries wereldwijd bestudeerd. Hoe ze ontstaan zijn, volgens welke methode ze opgebouwd zijn enz. De resultaten heb ik beschreven in artikelen[vii]. Daarna in 1997 ben ik met Duitse series begonnen, om nader vergelijkingsmateriaal te hebben voor mijn Nederlandse uitkomsten.
Welk verband is er tussen soap en ethiek?
Nu wil ik aan de hand van een fragment uit mijn onderzoek het verband tussen soap en ethiek bespreken. Uit de vraaggesprekken die ik hield voor mijn onderzoek, is mij gebleken dat mensen het niet voor de handliggend vinden dat soap met ethiek te maken heeft, maar wel zeggen mensen dat ze soap moraliserend vinden over goed en kwaad. Mijn idee om vanuit de ethiek naar soap te kijken werd mij vooral ingegeven door Martha Nussbaum[viii], die de functie van de literatuur en dan in het bijzonder de Griekse tragedies, voor de ethiek beschrijft. Nussbaum bespreekt de functie van literatuur, daarom baseer ik mij tevens op een werk van Norbert Bolz en Neil Postman[ix] In deze tijd, zegt Bolz[x], zijn boeken als het ware vervangen door de massamedia. In het tweede gedeelte van dit artikel wil ik daar nog verder op ingaan, ondermeer met de vergelijking tussen de functie van het lezen van literatuur en het kijken naar soapseries.
Gebruikte materiaal.
Voor dit artikel maak ik gebruik van gegevens uit de Duitse "tägliche Serie: VERBOTENE LIEBE" [xi] [xii]. (In Duitsland heb ik over meerdere jaren, twee dagelijkse series onderzocht, de hiervoor genoemde en "MARIENHOF". Naar mijn idee is de serie "Marienhof" een soort van moderne vertelling van de Duitse cultuurgeschiedenis en de serie "Verbotene Liebe" een sprookje in hedendaagse setting.) Ik zal aan de hand van een scène uit "Verbotene Liebe" en een verhaallijn uit deze soap, mijn ideeën over het verband tussen soap en ethiek toelichten.
Beschrijving van de scène.
Op 11 januari 1999 werd er op de televisiezender Duitsland 1 van 17.55 uur tot 18.25 uur een aflevering van de soapserie Verbotene Liebe" uitgezonden. Na ongeveer 20 minuten is daarin een eerste scène in een bioscoopzaal te zien. Ik heb gekozen voor deze scène omdat dit in "soapopzicht" een bijzondere scène is, want zij speelt zich af in een bioscoopzaal en zij maakt bij het vertellen van het verhaal gebruik van een lied en een film die eerder los van de serie gemaakt zijn. Dat bespreek ik straks nog nader. Eerst een beschrijving van dat wat de televisiekijkende die 11de januari te zien kreeg. Als de scène begint wordt een bioscoopzaal getoond waar achterin-boven de mensen binnenkomen via het gangpad. De zaal is gedempt verlicht. De aandacht van de kijkende wordt eerst getrokken door een jonge man met een grote zak popcorn. Opeens is er geduw, iemand bots van achteren tegen de man met de popcorn aan en een groot deel van de popcorn vliegt door de lucht. De man roept (vertaling uit het Duits door M.v.d.L.): "Wat krijgen we nou?!" en nog wat onverstaanbaar gemopper. Dan herkent de kijkende achter de man Nina een bekend personage uit de serie, doordat zij roept: "Neem me niet kwalijk" terwijl ze een hevige giechelbui heeft. Achter haar loopt Erika, een ander bekend personage uit de serie, die daarop op droge toon zegt: "Heb ik iets gemist?" Nina richt zich vervolgens tot Erika en legt haar uit dat ze giechelt omdat ze zich voorstelt hoe het zou zijn als de man ook nog haar cola over zich heen gekregen had.De twee vrouwen lopen verder door het gangpad tot de rij waar ze haar zitplaats vinden. Ondertussen vraagt Erika aan Nina: "Zei hij nou domme geit?"Nina: "Ja hè, dat geloof ik wel. Gemeen zijn ze.Erika zegt daarop iets over een veronderstelling met betrekking tot lesbische vrouwen, maar die zin is niet te verstaan (ook niet na 10 keer luisteren!), alleen het woord Lesben is daarin duidelijk te verstaan. (Mogelijk wordt er door Erika gezegd:"Zo dan kunnen ze nu wat leren over lesbische vrouwen." De vraag blijft of dit op de film of op Nina en Erika slaat. Op dat moment is Erika nog “officieel” een vrouw in een heterosexuele relatie.)Erika en Nina gaan naast elkaar zitten. Opvallend is dat zij niet in afzonderlijke fauteuils plaats nemen maar op een soort bankje voor twee. Erika heeft een grote zak popcorn en een beker cola in de handen en Nina een beker cola. Ze eten allebei uit de zak popcorn die Erika vasthoudt. Erika zegt tegen Nina: Ich hab' mich sehr auf den Film gefreut und darauf ihm mit dir zusammen an zu sehen. Nina: Ich auch. Nina blijft met een glunderende blik naar Erika kijken en zucht daarbij diep. Daarna vraagt ze snel, alsof het een alibi moet zijn voor haar kijken: “Heb je ook zakdoeken meegenomen? Erika toont een pakje papieren zakdoeken. Nina zegt daarop: Dann sind wir ja bestens zugerusted.Weer ziet de kijkende Erika verholen naar Nina kijken en als zij weer voor zich kijkt, draait Nina haar hoofd naar Erika en kijkt ook verholen naar haar, als Erika dan haar hoofd draait om weer naar Nina te kijken, treffen hun blikken elkaar heel kort, waarna ze met gezichten die zowel verlegenheid als glunderen tonen allebei richting filmscherm kijken. Daarbij horen we Nina nog eens diep zuchten. Op de achtergrond horen we de liedtekst: "You only see what your eyes want to see.." [xiii]Erika zegt: "Het is warm hier."Nina stemt daarmee in. Ze staan op en trekken hun jassen uit. Terwijl ze gaan zitten nestelen ze zich dicht tegen elkaar aan. De kijkende ziet enkele seconden het beeld van hoe de operator de lichten dooft en de film start. Dan ziet de kijkende Nina en Erika weer naast elkaar. Nina fluistert luid: Noch einmal Danke für den Einladung. Erika zegt dat ze die samen verdiend hebben door met het spel van gisteren te winnen. Erika vraagt of Nina popcorn wil en als die dat beaamt dan neemt Erika popcorn en stopt die in de mond van Nina.In beeld zijn Erika en Nina en daarbij is een mannenstem te horen die in de film de inleidende woorden spreekt: In einer Zeit der Kriege, in einer Zeit des Leidens, in einer Zeit ohne Hoffnung, gibt es zwei Menschen die sich verlieben. Ihre Liebe wird zum Symbol, ihre Leidenschaft zur Waffe, ihre Geschichte zur Hoffnung…Opnieuw kijkt Erika voorzichtig naar Nina en Nina daarna naar Erika……..
Bespreking:
In de beschreven scène hierboven wordt feitelijk van minuut tot minuut de ‘waarom-vraag’ gesteld èn beantwoord. Duidelijker kan de ethiek haast niet aanwezig zijn: door voortdurend te letten op het waarom van het handelen!Bij binnenkomst vliegt door een (onhandige) botsing een beker popcorn door de lucht. De man die de duw ondergaat, reageert boos dan wel geërgerd en stelt dààrin de ‘waarom-vraag’ aan Nina. ("Waarom duwde jij mij zo hard?"). Nina legitimeert zich meteen door zich te verontschuldigen en daarmee duidelijk te maken dat de botsing per ongeluk gebeurde. Daarna legitimeert ze zich ook nog eens naar haar gezelschap door naar Erika nog eens de ‘waarom-vraag’ te beantwoorden, nadat Erika afzijdig heeft laten horen dat zij niet snapt wat er aan de hand is. Deze tweede behandeling van de ‘waarom-vraag’ dient daarmee als handeling om de band die er tussen de twee vrouwen is te herbevestigen. Nina laat merken dat zij vooral aan Erika verantwoording schuldig is over haar handelen. Daarmee is dit een essentiële gebeurtenis. Nina betrekt Erika bij deze ethische kwestie door haar handelen ter sprake te brengen. Ze had ook kunnen reageren op Erica’s vraag met: "O, niks bijzonders.", maar dat doet zij niet. Ze richt zich giechelend tot Erika en maakt met hetgeen ze zegt duidelijk dat ze erger heeft weten te voorkomen door te handelen zoals ze gedaan heeft. Erger zou zijn wanneer de jonge man haar cola ook nog over zich heen gekregen had. Nu heeft hij alleen een duw in de rug gehad en hij heeft een deel van zijn popcorn verloren. Het giechelen van Nina heeft verder, zoals Krippendorff[xiv] beschrijft ook een symbolische betekenis. Nina communiceert daarmee naar Erika dat, wat zij haar nog niet gezegd heeft en ook niet kan zeggen op dat moment. Ook voor de man, tegen wie Nina opgebotst, heeft dit giechelen een boodschap in zich. Hij wordt er door buitengesloten. Hij wordt weliswaar niet uitgelachen, maar met hem wordt de grond voor het giechelen niet gedeeld. Daarna wordt door Erika en Nina de reactie van de man besproken. Ook dit kan als een symbolische handeling gezien worden, want waarschijnlijk gebeurt dit met het oog op de gevoelens van de twee vrouwen voor elkaar. Zij kunnen die gevoelens naar elkaar toe op dat moment (nog) niet uiten en daarom kiezen ze voor een andere manier. Elias Canetti heeft in zijn boek Massa en Macht[xv] beschreven hoe belangrijk een gemeenschappelijke "vijand" als samenbindende factor voor twee of meer mensen kan zijn. De twee vrouwen spreken zich naar elkaar uit via een derde factor. Het is daarbij extra opvallend dat ze niet spreken van “gemeen is HIJ” maar van “gemeen zijn ZE”! Wie zijn die “ze”? Alle mannen of de samenleving? In ieder geval geeft dit een extra samenbindend effect, zij twee staan tegenover een grotere groep die hen bedreigd.Die ene man staat dus voor de twee vrouwen voor een grotere dreigende massa. Als daarover volstrekte duidelijkheid en legitimiteit bestaat kunnen ze letterlijk en figuurlijk vlak naast elkaar gaan zitten! Het is bijzonder dat de verbeelding van de liefde tussen twee vrouwen als verhaallijn in deze soap minder "platgetreden paden bewandeld". De scène in de bioscoop is voor een dergelijk genre creatief te noemen. Er wordt gebruik gemaakt van elementen uit een reëel bestaande speelfilm die de mogelijkheid tot suggestie geeft. Het geeft het verhaal een gelaagdheid en de gebeurtenis is beslist niet vanzelfsprekend, of - wat in een soap ook vaak gebeurt - voorgekauwd. Voor de toeschouw(ST)er van de serie lijkt het tevens of men zelf in de bioscoop bij deze twee vrouwen zit. Door de elementen uit de speelfilm, zoals de muziek en de stem van de verteller, wordt zonder veel soaptekst toch het verhaal duidelijk. (Over het algemeen en van oorsprong, vindt men in het genre soap vooral dialogen die alles voorkauwen.) Hierdoor heeft deze scène veel van een scène uit een speelfilm.Ook minder platgetreden is de wijze waarop de personages ingevuld zijn. Het is interessant om te kijken naar welke rollen de actrices gebruikten om haar rol/personage te verbeelden. In de beschreven scène speelde de actrice die Erika verbeeld 3 verschillende types. Zij begint met zich te gedragen als een hetero man, daarna is zij heel kort een hetero vrouw en de rest van de scène is zij een lesbische vrouw. De actrice die Nina speelt, doet dit in het begin door een kind uit te beelden en daarna een lesbische vrouw.Naast de gevoelens van de twee vrouwen voor elkaar, is een ander aspect dat de vrouw Nina al weet door haar levenservaringen, dat zij met Erika naast zich, voor de samenleving zoals die zich geordend heeft, een uitzondering is. (Dat zij die uitzondering is, is eerder ook in de serie aan de orde geweest.) De enige die haar kan sterken in deze onzekere situatie is Erika. Als Erika met haar vrouw wordt, dan gebeurt dat. Deze situatie wordt gespiegeld in de film[xvi] waarvoor de twee vrouwen naar de bioscoop zijn gegaan. Allebei hebben ze te kennen gegeven dat deze film bij hen favoriet is en dat zij hem al diverse keren gezien hebben. Het gaat om de film "Fried green tomatoes"[xvii]. (In Duitsland "Grüne Tomaten" getiteld.) In de verhaallijn die volgt op deze scène wordt getoond hoe Erika en Nina hun beginnende liefdesrelatie beleven. Vergelijkbaar met zoals Martha Nussbaum in haar werk laat zien hoe Seneca in Medea de argumenten voor en tegen een hartstochtelijke liefde bespreekt, zou dat ook van dit verhaal beschreven kunnen worden. Uiteraard gaat het hier om een hedendaagse hartstocht en daarom is het in ieder geval minder bloederig. In deze tijd is een ander belangrijk dilemma in de liefde: eisen stellen aan de geliefde òf de ander vrijlaten. In de afleveringen die volgen op deze scène komt dit thema ook regelmatig aan de orde. Feitelijk zijn we dan weer terug bij Aristoteles! Het hoogste wat Nina aan Erika kan bieden is haar de ruimte laten om te komen en te gaan wanneer zij dat zelf wil en haar niet te claimen vanuit hartstocht. Regelmatig bespreekt zij in de serie dit dilemma met haar beste kameraad Henning. Daarnaast ziet men Erika worstelen met het vinden van ruimte voor allebei haar geliefden. Met name dit aspect van deze verhaallijn bleek onderwerp van heftige discussie onder de kijkenden die met elkaar corresponderen[xviii]. Niet alleen ging de discussie over het wel of niet "kunnen" van een liefdesrelatie tussen twee vrouwen, maar ook over of iemand die al een relatie heeft er nog een andere liefde bij kan hebben. Of iemand dus van twee mensen tegelijkertijd kan houden en of een vrouw haar gezin voor een geliefde mag bedriegen of verlaten. De actrice Raphaela Dell vertelde in een vraaggesprek dat zij meerdere heftige brieven gehad heeft en te veel telefoontjes. Bijvoorbeeld in een emotionele brief beschuldigde een moeder de actrice er zelfs van dat zij door haar spel, haar dochter lesbisch maakte…..
Beschrijving van de verhaallijn.
Tegenover een liefde tussen twee vrouwen heb ik als thema de haat, vijandschap tussen twee vrouwen uitgekozen. In het kasteel in de serie wonen twee vrouwen. De ene vrouw, Clarissa is de ex-echtgenote van de huidige kasteelheer Christoph von Anstätten. Zij is de boze. De andere vrouw is Barbara, zij is de huidige vrouw van de kasteelheer. Zij is de belaagde.Clarissa is tegen de wil van de kasteelheer en zijn vrouw weer op het kasteel komen wonen en eigenlijk wil zij het kasteel voor haarzelf alleen hebben. Daarom smeedt zij voortdurend allerlei snode plannen ondermeer tegen Barbara op wie zij ook nog intens jaloers is. Clarissa zit als het ware helemaal vastgevroren in haar wrok. Deze verhaallijn vertoont belangrijke gelijkenissen met het sprookje Sneeuwwitje. Clarissa is het archetype van de boze stiefmoeder, de heks en Barbara de bedreigde onschuld. Barbara heeft een vervelende relatie met een jongeman achter de rug die bijna levensbedreigend is geweest. Nu probeert Clarissa met behulp van haar handlanger (een beetje duivels uitziende man) op allerlei manieren (geluidsbandjes, bloemen met een kaartje, briefjes enz.) bij Barbara de indruk te wekken dat haar belager weer in de buurt is. Echter als Barbara de bewijzen daarvan aan haar man of haar kinderen wil tonen zijn ze telkens verdwenen of veranderd, zodat iedereen langzaamaan gaat denken dat Barbara aan waanvoorstellingen lijdt. Ook Barbara gaat dat van haarzelf vermoeden en neemt (zonder dat haar man dat weet) een psychotherapeut in de arm. (In de behandelkamer ziet de kijkende een foto van Freud aan de muur hangen, waarmee symbolisch aangegeven wordt dat het hier om de praktijk van een psychotherapeut gaat.) Helaas is deze psychotherapeut ook in de macht van Clarissa en draagt zij hem op om misbruik te maken het vertrouwen van Barbara en tijdens de behandeling onder hypnose nog sterkere angstreacties bij het horen van bepaalde afgesproken woorden op te leggen, zodat Clarissa daar gebruik van kan maken om Barbara helemaal in haar macht te krijgen en er zo voor te zorgen dat zij en haar man het kasteel zullen verlaten. (Uiteindelijk zal dit plan toch mislukken - volgens de regels der soap, uiteraard- want Christoph ontdekt de intrige op tijd.)
Bespreking:
Week in week uit zijn de kijkenden er getuigen van hoe Clarissa voortdurend bezig is met het uitdenken en uitvoeren van boosaardige plannen ondermeer tegen de vrouw die zij als haar concurrente ziet, omdat haar ex nu met Barbara getrouwd is. Alle mensen die haar op de een of andere manier tegenwerkten, of maar iets gedaan hebben wat haar niet beviel kunnen van haar "een beurt" krijgen. Nooit zal zij naar iemand toegaan om van mens tot mens open over haar onvrede met een situatie te praten. Wraak en intrige is het enige middel dat zij heeft om te communiceren. Clarissa voldoet in alle opzichten aan het “Korrupt”-schema zoals Baranowski dat beschreef. Zij is zo sterk voorspelbaar, dat zij in de serie lachwekkend is geworden en daarbij zeer populair. Zij is een van de duidelijkste stereotypen, een ikoon van het kwaad. Vergelijkbaar met het personage Alexis in de serie Dynastie.
Stereotype en zich ontwikkelende personages.
Het personage Clarissa speelt vanaf het moment dat de serie begon mee en zo ook de actrice Isa Jank die deze rol speelt. Clarissa is het archetype van de boze vrouw/ de heks. Daarmee is zij ook typisch het voorbeeld van het ouderwetse soap-personage. Zij heeft zich vastgebeten in haar wil tot vergelding en veroveren van macht. In al de tijd dat de serie draait is het uiterlijk van Clarissa noch haar karakter veranderd. Zo is zij tot een ikoon geworden. Een personage in een soap als Verbotene Liebe dat een ikoon is heeft vooral invloed op de lachspieren, juist omdat er in deze soap meerdere personages spelen die zich ontwikkelen. Kijkenden nemen haar niet serieus, omdat zij "bevroren" is. Zo een personage is als een aapje dat steeds hetzelfde kunstje opvoert. Eigenlijk hoeft men niet meer te luisteren naar wat zij zegt, want het komt steeds neer op: "Ik wil macht. Ik wil vergelding." Het personage heeft in de loop der jaren geen enkele ontwikkeling doorgemaakt, waardoor haar optreden lachwekkend is geworden. Stel u voor na duizend afleveringen zegt en doet iemand nog steeds precies hetzelfde als in het begin. Dezelfde loopjes en dezelfde beweginkjes als een verwend klein ontevreden meisjeDuidelijk wordt daaruit het verschil tussen de "ouderwetse" soap-rol en een nieuwere vorm daarvan door bijvoorbeeld de rol van Clarissa te plaatsen tegenover die van het personage Erika, dat zich -mede onder invloed, de inbreng en het spel van de actrice Raphaela Dell- in de afgelopen 3 jaar ontwikkeld heeft. Ze is geworden van een thuiszittende, opgedirkte huisvrouw tot een actieve geëmancipeerde vrouw met een eigen bedrijf. Dit personage is niet typisch voor een soap, maar zou net zo goed in andere vorm van televisieserie of speelfilm passen. De kijkenden leven mee met de gevoelens van Erika omdat zij herkenbaar en invoelbaar zijn. (Zoals hiervoor al beschreven, bleek dit ook uit de reacties die de actrice krijgt door haar rol.) Hoewel wèl ernstig des "soaps" is er ook in het verhaal van Clarissa een aspect vergelijkbaar met de literatuur. Dat is het principe van het ressentiment. Er is sprake van wrok tegenover iemand (haar ex) die zij niet aan kan. In feite is haar grote wrok gekeerd tegen haar afkomst. Haar tragedie is volgens de auteurs, dat zij van arme afkomst is en er nu op gebeten is om rijk en machtig te zijn.Het personage Barbara daarnaast verbeeldt iemand die getroffen wordt door onheil. Door het spel van de actrice Manuela Alphons is Barbara geen bevroren rol, maar een wezenlijke ontwikkeling maakt dit personage ook niet door, wat eigen is aan een soap. Altijd is er wel weer wat, zou ik het kort kunnen samenvatten. Dit is de rol van de moeder met volwassen kinderen, zoals die in talrijke soapseries voorkomt.Alle drie de vrouwenrollen bieden de kijkende aanknopingspunten om te leren. Bij Erika en Barbara omdat men zich betrokken gaat voelen en zich in de personages verplaatst en bij Clarissa omdat men dit ikoon beziet en er om kan lachen.
De vergelijking tussen soap en literatuur in relatie tot de ethiek.
In deze tijd kan het "goede kijken" net zoals het goede lezen volgens Nussbaum, helpen om een goed moreel oordeel te vormen. Dat is althans mijn idee, welk ik baseer op de gedachte dat als het boek niet meer gelezen wordt er het kijken naar de televisie voor in de plaats komt. In het voorwoord van zijn boek Am Ende der Gutenberg Galaxis: die neuen Kommunikationsverhältnisse, citeert Norbert Bolz Ralf Dahrendorf waar die het heeft over "der ärgerlichen Tatsache der Gesellschaft". Hij stelt daarin dat deze tijd met het boek gebroken heeft. Hij noemt het een "romantisches Missverständnis", "nur traumwandelnde Philosophen versuchen es noch, gegen diese Extension der Telerelationen die alten Mächte der Liebe, des Besonderen und - der Schrift zu beschwören". Over het algemeen vraagt het kijken naar een soap en dan vooral het volgen van een soapserie een zekere gewenningsperiode. Soapseries kennen door de beperking van het budget een typische manier van verbeelden. Actrices en acteurs hebben niet alle tijd om tot een uiterste kunstzinnige prestatie te komen. En ook in de onderdruk geschreven dialogen wil nogal eens een foutje voorkomen. Ook de indruk van een boek dat men leest is anders dan wanneer men een verhaal in televisiebeelden voorgeschoteld krijgt. Een boek laat veel meer aan de verbeelding van de lezeres of lezer over. Maar qua confrontatie met bepaalde gebeurtenissen, het in aanraking komen met de praktijk blijkt uit mijn onderzoek dat een soapserie ook zeer sterk kan werken. Zowel in positieve als negatieve zin, want de eerder beschreven beperkingen zorgen er ook voor dat er volstrekt valse beelden gegeven worden. Met name daar waar het gaat om het verbeelden verdriet en van rouwprocessen doen soapseries dat steeds weer veel te simpel en te kortdurend af. Mensen die in werkelijkheid iemand waarvan ze hielden verloren, worden daardoor pijnlijk getroffen. Mensen die zoiets nog niet ervaren hebben en die wel een dergelijke gebeurtenissen in een soap gezien hebben, zeggen: "Ben je d'r nou nog niet overheen! Het is al een half jaar geleden!" In positieve zin maken mensen echter kennis met allerlei situaties, die zij in hun persoonlijke leven niet zo snel en zeker ook niet allemaal zullen ervaren. Dit aspect van de werking van het kijken naar soap wil ik vergelijken met het stimuleren van de oordeelsvorming door de literatuur zoals door Nussbaum gesignaleerd. Tot nu toe is er in de ethiek, steeds een verschil gemaakt tussen "de grote literatuur" en de triviale literatuur. Soapseries zouden onder deze laatste categorie vallen. Volgens Martha Nussbaum zorgt het lezen van goede literatuur voor een educatie van de morele sensibiliteit. Triviale literatuur zou ons juist afhouden van iets te zien[xix]. Ook de verhalen in soap worden als triviaal beschouwd, terwijl een nadere beschouwing toch ook een aantal overeenkomsten met goede literatuur oplevert, welke ik zal bespreken. Daarvoor wil ik echter nog een aantal opvallende citaten uit Nussbaum haar werk tonen, die in deze tijd over soap gezegd zouden kunnen zijn!In haar interpretatie van Seneca's Medea citeert Nussbaum Epictetus (Diatriben1.4.26): "Want wat is een tragedie anders dan het lijden van mensen die zich blind staarden op externe zaken, beschreven en voorgesteld in het gebruikelijke metrum?" En verder in (2.26.31): "Kijk hoe een tragedie ontstaat: wanneer dwazen worden getroffen door toevallige gebeurtenissen". Seneca wijst er (in: Brieven 115.12) op dat veel gangbare poëzie schadelijk is, omdat zij de schijnwaarden van het dagelijks leven weergeeft en bevestigt. Dit is een herhaling van dat wat al in Plato's Politeia gezegd werd. De toneelspeelster Manuela Alphons die de rol van Barbara speelt in Verbotene Liebe, maar die een klassieke opleiding heeft en ook in het theater onder meer in klassiek drama gespeeld heeft, vindt soap een en al cliché. Zij zegt dat soap gaat over alledaagse probleempjes die oppervlakkig afgedaan worden. Daaruit zou men kunnen concluderen dat soap mensen ervan afhoudt "iets te zien". Daarbij komt dat bij een televisieserie de beelden geleverd worden en dan alleen nog maar geconsumeerd hoeven te worden, terwijl bij het lezen deze door de lezende zelf opgeroepen kunnen worden. Opvallend was echter dat mensen mij vertelden tijdens mijn vraaggesprekken met hen, over beelden en gebeurtenissen in een soap, die zij meenden gezien te hebben, maar die echter nooit uitgezonden waren. Dat zou kunnen betekenen dat de menselijke verbeelding niet stopt bij de moderne media. Maar ook dat de mens altijd dat ziet wat zij/hij "wil" zien! (Hieronder volgt daarvan een voorbeeld. Ik heb hiervoor een bespreking van de serie "Verbotene Liebe" gekozen omdat deze serie zowel kenmerken heeft van soap als van een speelfilm - die ik vergelijk met goede literatuur - zoals ik al eerder vaststelde.)
Ontwikkelingen binnen het genre.
Oorspronkelijk was soap een genre dat speciaal voor de huisvrouw bestemd was. Omdat het alleen maar een opvulling tussen de reclameblokken was, moest het zo goedkoop mogelijk. Daarom was het vooral een dialooggenre dat overeenkomstig de interesse van de thuis werkende vrouwen vooral ging over intermenselijke gevoelens en problemen. Dure decors of buitenopnamen waren daarbij niet nodig. Alles werd bepraat en niets aan de verbeelding overgelaten. Dit was begin 20-tiger jaren in Amerika, maar inmiddels heeft het genre soap een enorme ontwikkeling doorgemaakt en voor ieder land is die ontwikkeling afhankelijk van de plaatselijke cultuur. Een aantal basisregels gelden nog, maar om bijvoorbeeld te zeggen dat alle soap de mensen afhoudt van iets te zien is in deze tijd onzin. In landen als India of Venezuela worden via soapseries lessen gegeven in een gezondere manier van leven, het analfabetisme wordt er mee aangepakt enzovoort. Ook in Nederland en Duitsland zo is mij door mijn onderzoek gebleken, brengt soap op z'n minst onderwerpen ter sprake en zorgt voor een zekere voorlichting. In Duitsland heb ik met 3 assistentes werkzaam bij de afdeling Dramaturgie van de serie Marienhof gesproken. Zij vertelden dat een deel van hun werk bestond uit het "recherchieren". Een van de assistentes[xx] hield zich bijna uitsluitend met dit werk bezig. Iedere verhaallijn die handelde over iets dat in de werkelijkheid ook kon gebeuren werd door haar grondig uitgezocht en getoetst aan de praktijk. Om een voorbeeld te geven: wanneer een personage in de serie ziek wordt, dan wordt het verloop van die ziekte tot in detail nagevraagd bij een arts evenals de medische handelingen die bij een dergelijke ziekte verricht kunnen worden.Een groot aantal soapseries zijn nog steeds triviaal. Ik denk dan bijvoorbeeld aan de Amerikaanse serie "The bold and the beautifull" die in Nederland en Belgie wordt uitgezonden. Meer dan een verhaaltje om het verhaaltje over overmatig rijke mensen, die steeds weer hetzelfde beleven is deze serie niet. Echter een serie als "Verbotene Liebe" is wat een aantal verhaallijnen betreft de laatste tijd "los van de grond" gekomen. De kijkenden maken door de serie kennis met de meest uiteenlopende gevoelens die mensen ondergaan kunnen. De hoofdauteur van deze serie was in 1999 Michael Nitsche. Hij had theologie gestudeerd, hetgeen ik niet zonder invloed acht op de ontwikkeling van de verhalen in deze serie. In een vraaggesprek gaf hij een overzicht van de redenen om bepaalde thema's in de serie te behandelen. Vanuit het oogpunt van dramaturgie vraagt men zich bij het schrijven af wat voor de kijkenden nu belangrijk is en wat zij begrijpen zullen. Het is belangrijk dat de toeschouwers begrijpen wat zij zien gebeuren, dat zij kunnen volgen waarom iemand iets doet. Het volgende punt is dat een gebeurtenis de kijkende ook emotioneel moet beroeren. Dat kan betekenen dat men het zo grappig vindt dat men blijft kijken, echter meestal dat de kijkende mee-lijdt. Het laatste punt is dat het ook qua produktie mogelijk moet zijn. Daarin liggen volgens Nitsche de belangrijkste beperkingen. Het is algemeen bekend dat het geld bij de kwaliteit van soap de beperkende factor is. Om terug te komen op de overeenkomsten en verschillen met grote literatuur, dan geldt voor de serie "Verbotene Liebe" ook dat er sprake is van een veelheid van perspectieven. Een personage wordt getoond in de gebeurtenissen, maar ook wordt dat personage en worden die gebeurtenissen besproken en belicht door andere personages en gebeurtenissen. Zelfs een volgens de oorspronkelijke soapregels verbeelde persoon als Clarissa ontkomt daar in deze serie niet aan. Zo ontstaat er over ieder persoon een veelheid aan interpretaties en net zoals in de grote literatuur gaat de hermeneutiek dan werken. Zo gaan wij als kijkenden begrijpen waarom bijvoorbeeld iemand als Clarissa zo vastgevroren, zo verbeten moet zijn. Haar armoedige jeugd blijkt een belangrijke drijfveer te zijn.) En ook wordt duidelijk hoe het kan dat een vrouw als Erika Sander verliefd wordt op Nina, maar ook nog steeds bij haar man wil blijven.Later als Erika het uitgemaakt heeft met Nina, omdat zij zich te veel onder druk gezet voelde, ziet de kijkende weer iets dat niet typisch is in een oorspronkelijke soap, want daar is alles extreem "zwart-wit", maar in een serie als "Verbotene Liebe" treffen we een gelaagdheid in de verhalen aan, zoals dat ook in een goede speelfilm kan zijn. De breuk tussen Erika en Nina is geen volledige. Wanneer zij elkaar toevallig ontmoeten wordt er blijk gegeven van respect, zorg en sympathie voor elkaar. Erika informeert naar Nina's welzijn en als Nina na het korte gesprek zegt dat ze even verder moet met haar werk (Ze bedient in een café.) ziet de kijkende Erika nog een moment aarzelen om door te lopen en nadat zij doorgelopen is ziet de kijkende de blik van Nina die haar nakijkt. In "Verbotene Liebe" is dat tonen van meerdere perspectieven in alle verhaallijnen terug te vinden. Een personage toont ook altijd meer aspecten van haar of zijn karakter. Dit is niet algemeen voor soaps, maar in de soaps die ik in Nederland en Duitsland bestudeerd hebt wordt het steeds gangbaarder. Een van de redenen daarvoor is zeker dat de kijkenden verwend raken en daardoor steeds betere kwaliteit vragen.
Conclusie.
Het lijkt mij mogelijk om de verhouding ethiek-soap voor een deel parallel te laten lopen aan de verhouding ethiek-literatuur.Zo kan soap ook, net als literatuur werken als een "illustratie van iets dat je al hebt". Voor een belangrijk deel werkt het ook zo, daarvoor verwijs ik naar het verslag van mijn onderzoek naar de functie en invloed van Nederlandse soapseries.Een volgende punt van vergelijking is de methodische verbinding. Net zoals met een tekst gaan ook soapseries, het verhaal daarvan een eigen leven leiden. Het verhaal maakt zich los van de auteur(s). In het verhaal is er sprake van een emancipatie van de referent(e). In de scène zien we het begin van een nieuwe ontwikkeling die het personage Erika Sander gaat doormaken. En dat laatste overkomt ook de kijkenden[xxi]. Daarbij blijkt dat vanuit ieders persoonlijke achtergrond, diverse kijkenden in twee minuten tijd al andere dingen signaleren! Ik heb bijvoorbeeld de hierboven beschreven scène aan acht mensen getoond. Hieronder volgen de beschrijvingen van hetgeen ieder gezien heeft:
Welke ogen kijken…
In de besproken scène van "Verbotene Liebe" wordt het in een lied gezongen: Alleen dat wat je wilt zien, zie je ook. Aanvankelijk alleen ter controle van mijn scènebeschrijving heb ik dezelfde scène aan verschillende mensen getoond, die nog nooit eerder een aflevering uit de serie Verbotene Liebe gezien hadden. Al deze mensen hebben de scène van ongeveer 2 minuten 2 keer gezien. Daarna heb ik gevraagd om dat wat ze gezien hadden op te schrijven.
Beschrijving van de scène door vrouw van 44: "Mensen gaan de bioscoop in. Een vrouw (1) stoot iets om en giechelt daarna wat overdreven. De twee vrouwen zitten daarna meisjesachtig (bakvisachtig/aanstellerig) te giebelen.Doen ze verliefd? Op het laatst wel."
Beschrijving van de scène door meisje van 16: "Een aantal mensen lopen de bioscoop binnen . Ze zijn behoorlijk aan het eten en stoten een mens aan. Dan gaan ze zitten en praten wat. Ondertussen blijven ze eten en drinken. Het ene meisje kijkt een beetje geërgerd. Een jongen doet iets in een kastje en het wordt donker in de zaal. Een stem klinkt door de bioscoop." Vraag van de onderzoekster:"Is je niet opgevallen dat de twee vrouwen verliefd naar elkaar keken?"Meisje 16:"Ik vind het verliefde kijken niet passen bij hun leeftijd, eerder bij jongere mensen. Daar heb ik dus niet op gelet."
Beschrijving van de scène door een man van 44:"Eerst zie ik twee vrouwen, vriendinnen die samen naar de film gaan. Later wordt duidelijk door de manier waarop ze naar elkaar kijken dat ze verliefd zijn op elkaar.
Beschrijving van de scène door een vrouw van 47: "Ik zie gewoon twee verliefde meiden. En dan die filmtekst er nog bij, dan is het helemaal duidelijk. Dan kun je het wel raden. Ze kijken ook steeds zo veelbetekenend naar elkaar. Wel vind ik het raar dat die ene zo formeel blijft met dat: Bedankt voor de uitnodiging."
Beschrijving door een man van 77:"Ik zag o.m. een tweetal jonge vrouwen een trap aflopen en in een bioscoopzaal gaan zitten. Vervolgens trokken zij hun mantel uit en gingen al kijkende naar de film, lekkere meegebrachte versnaperingen verorberen."
Beschrijving van een vrouw van 73:"Jeugd komt binnen in een bioscoop. Ze drinken en snoepen. Een man sluit een kluis. Ze eten chips. Sjaal wordt afgedaan. Eten, drinken, snoepen. Een vrouw neemt van de andere iets aan." De resultaten vond ik al dermate verschillend dat het me verhelderend leek om ze hier te laten zien. Duidelijk wordt dat wat mensen "oppikken lijkt sterk beïnvloed te worden door hun persoonlijke situatie.
Hedendaagse discussieplaats.
In de tijd dat Goethe in 1774 zijn "Werther" gepubliceerd had ontstond er een hele "mode" rond dit boek qua zelfmoorden, kleding en andere boeken die ingingen op de inhoud van "Die Leiden des jungen Werther". Als we nu op Internet kijken zien we iets soortgelijks rond soapseries. De gebeurtenissen in Verbotene Liebe zet veel (jongere) mensen dagelijks aan tot schrijven. (Forum op Internet) Ook zijn er diverse pagina's gevuld met het bijvoorbeeld hervertellen van de verhaallijn over Erika en Nina, aangevuld met persoonlijk commentaar. Rond een serie en ook rond personages of verhaallijnen uit een soap ontstaan speciale fanclubs, die dan weer via Internet met elkaar van gedachten wisselen en soms ook bijeenkomsten organiseren.Over het hierboven beschreven fragment en de daarop volgende scènes is door hen die de serie volgen, heftig gediscussieerd. Een vrouw met een man en een gezin wordt verliefd op een jongere vriendin, kan dat, mag dat?!Een duidelijk voorbeeld van oordeelsvorming, lijkt mij.
Tot slot.
Ik heb willen aantonen dat soap aan elkaar hangt van de morele kwesties! Martha Nussbaum zegt dat goede literatuur zorgt voor een educatie van de morele sensibiliteit. Ik ben van mening dat er ook in een serie als Verbotene Liebe sprake is van morele psychologie, deugdachtige houdingen als vriendschap, trouw en loyaliteit en het principe van het recentiment van Nietzsche.Een totale vergelijking tussen soap en goede literatuur zou echter mank gaan! Soap is namelijk ook bij uitstek een product van de Post-Moderne cultuur. Soap in het algemeen is een vorm van zinloosheid en het toont een vorm van zinloos leven. Steeds opnieuw doen letterlijk dezelfde mensen dezelfde dingen. De boze blijft boos en het slachtoffer blijft voortdurend lijden. Soapseries met verhalen over overdadig rijke mensen, zakenmensen behoren tot dat genre. Een personage als Alexis uit de serie "Dynasty" blijft altijd hetzelfde, loopt altijd hetzelfde, drinkt altijd op dezelfde manier haar glas alcohol, haar sigaret in een lange houder, steeds weer affaires met hetzelfde soort mannen. Alles is daarbij gericht op uiterlijk. Van innerlijke groei blijkt niets. Hiervoor geldt dat triviale verhalen mensen eerder afhouden van iets te zien. Iemand als Clarissa is geboetseerd volgens het succesvolle model “Alexis”. Maar in de filosofie wordt geen melding gemaakt van het feit dat er mensen zijn die door te beperkte intellectuele vermogens en een bepaalde culturele opvoeding en interesses geen goede literatuur kunnen begrijpen. Voor deze mensen moet alles simpel zijn, zwart of wit anders begrijpen ze het niet. Bijvoorbeeld iemand die eigenlijk al in de vierde klas van de basisschool niet meer naar school wilde. Ik heb tijdens mijn onderzoek talloze mensen gesproken die nooit een boek lezen, dus zeker geen literatuur. Alles wat zij eventueel van cultuur weten, weten zij via de televisie. [Met speciale dank aan Manuela Alphons, Raphaela Dell en Michael Nitsche.]
[v] Eerst voor een scriptie en later voor een proefschrift. [xviii] Via het FORUM van de Internetpagina van deze soap, onder: www.das-erste.de [xx] Carmen Vornam, studeerde bedrijfskunde, maar werkt sedert 1999 op de redactie van Marienhof .